بسم الله الرّحمن الرّحیم

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، گروه زراعت و اصلاح نباتات
پايان نامه برای دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc. )
گرایش: فضای سبز، گیاهان زینتی در منظر
عنوان:
تأثیر کاربرد اکسین و موقعیت قلمه بر ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه
چهار درختچه زینتی متداول در فضای سبز
استاد راهنما:
دکتر محمود دژم
نگارش:
حسین رمضانی
تابستان 1393
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد ارسنجان
دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي، گروه زراعت و اصلاح نباتات
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.Sc.)
گرايش: فضای سبز، گیاهان زینتی در منظر
عنوان:
تأثیر کاربرد اکسین و موقعیت قلمه بر ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه
چهار درختچه زینتی متداول در فضای سبز
نگارش:
حسین رمضانی
ارزشیابی و تصویب شده توسط کمیته داوران با درجه بسیار خوب
امضاء اعضا كميته پايان نامه
دکتر محمود دژم (استاد راهنما)
دکتر حمیدرضا میری (استاد داور 1)
دکتر عبدالرضا جعفری (استاد داور 2)
مدير گروه تحصيلات تكميلي معاون پ‍ژوهش و فن آوري دانشگاه
دكتر حمید رضا ميري دكتر حيدر آقابابا
تابستان 1393
تعهدنامه اصالت رساله یا پایان نامه
اینجانب حسین رمضانی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته مهندسی کشاورزی گرایش فضای سبز، گیاهان زینتی در منظر که در تاریخ 31/6/1393 از پایاننامه خود تحت عنوان «بررسی تاثیر کاربرد اکسین و موقعیت قلمه بر ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه چهار درختچه زینتی متداول در فضای سبز» با کسب نمره 17 و درجه بسیار خوب دفاع نموده‎ام، بدینوسیله متعهد می‎شوم:
1) این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و. . . ) استفاده نموده‌ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده‌ام.
2) این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاهها و مؤسسات آموزشی عالی ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و . . . از این پایان نامه داشته باشیم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4) چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی‌ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی: حسین رمضانی تاریــخ و امضــاء: اثرانگشت:
این تعهد می بایست در حضور نماینده پژوهش امضاء و اثر انگشت شود.
معاونت پژوهش و فناوری
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين كه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاء هيئت علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي گرديم اصول زير را در انجام فعاليت هاي پژوهشي مد نظر قرار داده و از آن تخطي نكنيم:
1. اصل برائت: التزام به برائت جويي از هرگونه رفتار غيرحرفه اي و اعلام موضع نسبت به كساني كه حوزه علم و پژوهش را به شائبه هاي غيرعلمي مي آلايند.
2. اصل رعايت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غير علمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع در اختيار.
3. اصل ترويج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همكاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي كه منع قانوني دارد.
4. اصل احترام: تعهد به رعايت حريم ها و حرمت ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شكني.
5. اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت كامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان،حيوان ونبات) و ساير صاحبان حق.
6. اصل رازداري: تعهد به صيانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و كشور و كليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق.
7. اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقيقت.
8. اصل مالكيت مادي و معنوي: تعهد به رعايت كامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و كليه همكاران پژوهش.
9. اصل منافع ملي: تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه كشور در كليه مراحل پژوهش.
تقدیم به:
پدر و مادر عزیزم که نخستین تکیه گاهم و نخستین راهنمای زندگیم بودند و کلام نافذشان نخستین درس مدرسه عشق بود و هست.
همسر عزیز و فداکارم که با گذشت و فداکاریهایش همیشه یار و یاور و مشوق راهم بوده است.
فرزندان دلبندم که امید زندگی را در دلم زنده نگه داشته‌اند.
تمام عزیزانی که همیشه مشوق و باعث دلگرمی من بوده‌اند و هستند.
سپاسگزاری
سپاس فراوان خدای را که تقدیر چنان شد تا روزگاری هر چند کوتاه در کنار دوستان و اساتیدی باشم که افکار بلندشان قله هایی نو، بردیدگانم گشودند تا بر فراز آن رازی از رازهای جهان را دریابم.
اینک که به یاری خداوند این پژوهش به انجام رسیده است، بر خود لازم می دانم از زحمات ارزنده استاد راهنمای گرامی‌ام جناب آقای دکتر محمود دژم که خالصانه و دلسوزانه با راهنمایی‌ها و دقت نظرهای تحسین برانگیزشان روشنی‌بخش راهم بودند تشکر و قدردانی نمایم. همچنین از استادان گرانقدر جناب آقای دکتر حمیدرضا میری و جناب آقای دکتر عبدالرضا جعفری که داوری جلسه دفاع اینجانب را عهده‌دار شدند نهایت تشکر را دارم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
فصل اول: مقدمه
1-1- پیش‌گفتار3
1-2- قلمه و فواید تکثیر به وسیله آن6
1-2-1- قلمه ریشه6
1-2-2- قلمه ساقه7
1-2-3- قلمه برگ7
1-2-4- قلمه جوانه برگ8
1-3- عوامل موثر بر ریشه‎زایی قلمه‎ها8
1-3-1- عوامل فیزیولوژیکی موثر بر ریشه‎زایی10
1-3-1-1- مواد قابل حمل10
1-3-1-2- میزان اکسین11
1-3-1-3- وجود برگ و جوانه11
1-3-1-4- میزان مواد غذایی موجود در گیاه12
1-3-1-5- مرحله رشد گیاه12
1-3-1-6- محل ساقه روی گیاه12
1-3-1-7- نوع بافت قلمه13
1-3-1-8- زمان گرفتن قلمه13
1-3-1-9- کربوهیدرات‎ها14
1-3-1-10- شرایط فیزیولوژیکی پایه مادری14
1-3-1-11- تاثیر آناتومی ساختمان قلمه بر ریشه‎زایی15
1-3-1-12- تنظیم کننده‎های رشد گیاهی16
1-3-1-13- زمان تهیه قلمه در طول سال17
1-3-1-14- سن قلمه‎ها و نقش آن در ریشه‎زایی17
1-3-2- عوامل خارجی موثر بر ریشه‎زایی19
1-3-2-1- ایجاد زخم در انتهای قلمه19
1-3-2-2- هرس پایه‎های مادری قبل از تهیه قلمه20
1-3-2-3- شرایط محیطی جهت ریشه‎دار شدن قلمه‎ها20
1-3-2-3-1- دما20
1-3-2-3-2- اتمسفر21
1-3-2-3-3- سیستم مه افشانی21
1-3-2-3-4- محیط کشت21
1-3-2-3-5- آب22
1-3-2-3-6- نور23
1-3-2-3-7- تغذیه قلمه‎ها24
1-3-2-3-8- ضد عفونی قلمه‎ها24
1-3-2-3-9- مواد تنظیم کننده رشد گیاهی25
1-4- گونه‎های مورد استفاده در این پژوهش27
1-4-1- گل کاغذی27
1-4-2- شاه‎پسند درختی27
1-4-3- شیشه‎شور28
1-4-4- ختمی درختی28
1-5- اهداف پژوهش29
فصل دوم: مروری بر پژوهش‎های پیشین
2-1- پژوهش‎های صورت گرفته در ارتباط با ریشه‎زایی گونه‎های مورد بررسی31
2-2- استفاده از هورمون‎های رشد در بهبود ریشه‎زایی سایر گونه‎ها33
2-3- جمع‎بندی پژوهش‎های انجام شده در ارتباط با اثر هورمون‎های گیاهی بر افزایش ریشه‎زایی قلمه‎ها40
فصل سوم: مواد و روش‎ها
3-1‌- محل و سال اجرای آزمایش42
3-2- طرح آزمایشی و تیمار‌ها42
3-2- نحوه‎ی اجرای آزمایش43
3-2- اندازه‌گیری صفات مورد مطالعه44
3-3- تجزیه آماري44
فصل چهارم: نتایج و بحث
4-1- اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های شاه‎پسند46
4-1-1- درصد ریشه‎زایی46
4-1-2- تعداد ریشه50
4-1-3- طول متوسط ریشه52
4-1-4- طول بزرگترین جوانه54
4-1-5- وزن تر ریشه56
4-1-6- وزن خشک ریشه58
4-2- اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های گل کاغذی60
4-2-1- درصد ریشه‎زایی60
4-2-2- تعداد ریشه64
4-2-3- طول ریشه66
4-2-4- طول بزرگترین جوانه68
4-2-5- وزن تر ریشه70
4-2-6- وزن خشک ریشه72
4-3- اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های شیشه‎شور74
4-3-1- درصد ریشه‎زایی74
4-3-2- تعداد ریشه78
4-3-3- طول ریشه80
4-3-4- طول بزرگترین جوانه82
4-3-5- وزن تر ریشه84
4-3-6- وزن خشک ریشه86
4-4- اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های ختمی درختی88
4-4-1- درصد ریشه‎زایی88
4-4-2- تعداد ریشه92
4-4-3- طول ریشه94
4-4-4- طول بزرگترین جوانه96
4-4-5- وزن تر ریشه98
4-4-6- وزن خشک ریشه100
4-7- نتیجه‎گیری نهایی102
4-8- پیشنهادات103
منابع
منابع فارسی105
منابع انگلیسی107
چکیده انگلیسی114
فهرست جدول‌ها
عنوان صفحه
جدول 4-1- نتايج تجزيه واريانس اثر موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های شاه‎پسند47
جدول 4-2- مقایسه میانگین اثر متقابل موقعیت قلمه و غلظت IBA بر صفات ریشه‎زایی اندازه‎گیری شده در شاه‎پسند (در هر قلمه)49
جدول 4-3- نتايج تجزيه واريانس اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)61
جدول 4-4- مقایسه میانگین اثر متقابل موقعیت قلمه و غلظت IBA بر صفات ریشه‎زایی اندازه‎گیری شده در گل کاغذی (در هر قلمه)63
جدول 4-5- نتايج تجزيه واريانس اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)75
جدول 4-6- مقایسه میانگین اثر متقابل موقعیت قلمه و غلظت IBA بر صفات ریشه‎زایی اندازه‎گیری شده در قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)77
جدول 4-7- نتايج تجزيه واريانس اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)89
جدول 4-8- مقایسه میانگین اثر متقابل موقعیت قلمه و غلظت IBA بر صفات ریشه‎زایی اندازه‎گیری شده در قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)91
فهرست شکل‌ها
عنوان صفحه
شکل 4-1- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر درصد ریشه‎زایی قلمه‎های شاه‎پسند (در هر قلمه)48
شکل 4-2- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر تعداد ریشه شاه‎پسند(در هر قلمه)51
شکل 4-3- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول ریشه شاه‎پسند (در هر قلمه)53
شکل 4-4- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول جوانه شاه‎پسند (در هر قلمه)55
شکل 4-5- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن تر ریشه شاه‎پسند (در هر قلمه)57
شکل 4-6- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن خشک ریشه شاه‎پسند (در هر قلمه)59
شکل 4-7- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر درصد ریشه‎زایی قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)62
شکل 4-8- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر تعداد ریشه قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)65
شکل 4-9- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول ریشه قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)67
شکل 4-10- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول جوانه قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)69
شکل 4-11- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن تر ریشه قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)71
شکل 4-12- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن خشک ریشه قلمه‎های گل کاغذی (در هر قلمه)73
شکل 4-13- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر درصد ریشه‎زایی قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)76
شکل 4-14- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر تعداد ریشه قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)79
شکل 4-15- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول ریشه قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)81
شکل 4-16- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول جوانه قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)83
شکل 4-17- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن تر ریشه قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)85
شکل 4-18- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن خشک ریشه قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)87
شکل 4-19- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر درصد ریشه‎زایی ختمی درختی (در هر قلمه)90
شکل 4-20- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر تعداد ریشه قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)93
شکل 4-21- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول ریشه قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)95
شکل 4-22- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر طول جوانه قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)97
شکل 4-23- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن تر ریشه قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)99
شکل 4-24- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن خشک ریشه قلمه‎های ختمی درختی (در هر قلمه)101
کاربرد اکسین و موقعیت قلمه بر ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه
چهار درختچه زینتی متداول در فضای سبز
به وسیله: حسین رمضانی
چکیده
به منظور بررسی اثر غلظت‎های مختلف ایندول بوتیریک اسید (IBA)‎ (صفر، 1000، 2000 و 4000 میلی‎گرم در لیتر) و موقعیت قلمه (انتهایی، میانی و تحتانی) بر ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه گل کاغذی (Bougainvillea spectabilis)، ختمی درختی (Hibiscus syriacus)، شیشه‎شور (Callistemon viminalis) و شاه‎پسند درختی (Lantana camara L.) پژوهش‎هایی در قالب چهار طرح آزمایشی جداگانه به صورت فاکتوریل بر پایه طرح کاملا تصادفی در گلخانه‎ای در شهرستان لامرد در سال 93-1392 اجرا شد. نتایج این پژوهش نشان داد که در قلمه‎های ساقه هر چهار گونه زینتی با افزایش غلظت هورمون IBA، خصوصیات ریشه‎زایی شامل درصد ریشه‎زایی، تعداد و طول ریشه‎ها و وزن تر و خشک آنها افزایش یافت هرچند در بالاترین غلظت IBA (4000 میلی‎گرم در لیتر) نسبت به غلظت 2000 میلی‎گرم در لیتر در بیشتر موارد افزایش در خصوصیات ریشه‎زایی معنی‎دار نبود. در رابطه با طول شاخساره‎های حاصل از جوانه‎های روی قلمه‎ها، تیمار با غلظت 4000 میلی‎کرم در لیتر IBA منجر به کاهش طول آنها گردید. در هر چهار گونه مورد مطالعه صرف نظر از به کارگیری اکسین بیشترین درصد ریشه‎زایی، تعداد ریشه، طول ریشه، وزن تر و خشک ریشه‎ها و طول شاخساره‎های روی قلمه‎ها در قلمه‎های تحتانی که قطر بیشتری داشتند و میزان چوبی بودن آنها بیشتر بود حاصل گردید. پس از قلمه‎های تحتانی، قلمه‎های میانی بیشترین میزان ریشه‎زایی را به خود اختصاص دادند و در هر چهار گونه قلمه‎های انتهایی کمترین میزان ریشه‎زایی را داشتند. در بررسی تاثیر متقابل غلظت IBA و موقعیت قلمه نتایج نشان داد که در هر چهار گونه بیشترین میزان ریشه‎زایی و خصوصیات ریشه‎زایی در تیمار قلمه‎های تحتانی با غلظت 4000 میلی‎گرم در لیتر IBA حاصل گردید.
کلمات کلیدی: ریشه‎زایی، قلمه ساقه، اکسین، گل کاغذی، ختمی درختی، شیشه‎شور، شاه‎پسند درختی

فصل اول
مقدمه
1-1- پیش‌گفتار
به طور کلی گیاهان به دو روش جنسی و غیر جنسی تکثیر می‎شوند. هر کدام از این دو شیوه دارای مزایا و محدودیت‎های ویژه‎ای می‎باشد. به دلایل متعددی بیشتر درختان و درختچه‎ها با روش‎های غیر‎جنسی همانند قلمه زدن، پیوند شاخه، پیوند جوانه، خوابانیدن و ریز‎ ازدیادی تکثیر می‎شوند. در بین روش‎های غیر‎جنسی تکثیر به وسیله قلمه یکی از آسان‎ترین شیوه‎ها بوده و دارای مزایای متعددی می‎باشد که از آن جمله می‎توان به حفظ خصوصیات ژنتیکی گیاه، نیاز به تعداد کمتری گیاهان مادری، ارزان، سریع و ساده بودن و عدم نیاز به تکنیک‎های ویژه و یا تجهیزات خاصی که برای پیوند یا ریز ازدیادی لازم است، اشاره کرد (Hartmann et al., 1997). تفاوت‎های زیادی در توانایی ریشه‎زایی قلمه‎ها در بین گونه‎ها و ارقام گیاهی وجود دارد. قلمه‎های ساقه برخی از گونه‎ها به آسانی ریشه‎دار می‎شوند، در حالی که در برخی از گونه‎ها و ارقام، ریشه‎زایی به آسانی صورت نگرفته و بهینه‎سازی شرایط جهت ریشه‎زایی ضرورت دارد. در بیشتر گونه‎های گیاهی، انتخاب دقیق قلمه‎ها از گیاه مادری، مدیریت قلمه‎ها و کنترل شرایط محیطی در طی فرایند ریشه‎زایی از عوامل تعیین کننده در موفقیت و یا عدم موفقیت خواهد بود (Hartmann et al., 1997). به طور کلی انتخاب نوع قلمه، تهیه قلمه در زمان مناسب، مناسب بودن دما و رطوبت محیط ریشه‎زایی قلمه، استفاده از بستر کاشت مناسب، انجام برخی از تیمارها پیش یا پس از تهیه قلمه، کاربرد مواد تنظیم کننده رشد گیاهی و یافتن غلظت بهینه این مواد از مهمترین عواملی هستند که برای افزایش ریشه‎زایی قلمه‎ها می‎بایست مورد توجه قرار گیرند (Davis and Haissing, 1990 Hartmann et al., 1997 &). در رابطه با انتخاب قلمه از گیاهان مادری، دیده شده است که بین بخش‎های مختلف شاخساره‎ای که از آن قلمه تهیه می‎شود تفاوت‎های زیادی در توان ریشه‎زایی وجود دارد (Davis and Haissing, 1990). معمولاً قلمه‎ها را بر اساس موقعیتشان بر روی ساقه به سه گروه قلمه‎های انتهایی، میانی و تحتانی تقسیم‎بندی می‎کنند که در بین آنها، قلمه‎های تحتانی قطور‎تر و قلمه‎های انتهایی نازک‎تر می‎باشند. در بسیاری از گونه‎های گیاهی، موقعیت قلمه یکی از عوامل متغیر مهم می‎باشد که به طور دقیقی با توانایی ریشه‎زایی ارتباط دارد (Leakey and Mohammed, 1985). بعلاوه دیده شده است که تأثیر موقعیت قلمه وابسته به نوع گونه می‎باشد زیرا در برخی موارد، قلمه‎های تحتانی و میانی ریشه‎زایی بهتری داشته‎اند، در حالی که در برخی دیگر از گیاهان، قلمه‎های انتهایی از ریشه‎زایی بیشتری برخوردار بوده‎اند (Hartmann et al., 1997).
از عوامل تأثیرگذار دیگر در ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه، کاربرد مواد تنظیم کننده رشد می‎باشد که در بین این مواد، اکسین‎ها جایگاه ویژه‎ای دارند به گونه‎ای که کشف اکسین طبیعی ایندول استیک اسید1 (IAA) و انواع مصنوعی اکسین مانند ایندول بوتریک اسید2 (IBA) و نفتالین استیک اسید3 (NAA) باعث تحول عظیمی در ازدیاد نباتات از طریق تحریک ریشه‎زایی قلمه‎ها گردید (Hartmann et al., 1997). هدف از تیمار قلمه‎ها با اکسین، افزایش درصد ریشه‎زایی، تسریع آغازش ریشه‎ها، افزایش تعداد ریشه و یکنواختی ریشه‎زایی می‎باشد (Al-Barazi and Schwabe, 1982). در بیشتر گیاهان چوبی، در کاربرد مقایسه‎ای مقادیر یکسان IBA ,NAA، استفاده از IBA نتیجه بهتری را در برداشته است، هر چند در مواردی نتایج بر عکس بوده است. بعلاوه در برخی موارد، استفاده از مخلوط IBAو NAA، نسبت به کاربرد هر کدام از این دو به تنهایی تأثیر بیشتری در ریشه‎زایی بر جای گذاشته است (Davis and Haissing, 1990 ;Hartmann et al., 1997). برای تعیین بهترین نوع اکسین و غلظت بهینه آن در ریشه‎زایی قلمه‎های ساقه یک گونه گیاهی خاص، لازم است آزمایشاتی طراحی و اجرا شوند. ذکر این نکته ضرورت دارد که در بیشتر موارد کاربرد اکسین‎های مصنوعی در غلظت‎های بالا و بیش از حد بهینه می‎تواند از رشد و نمو جوانه‎های روی قلمه‎ها جلوگیری کرده و در ریشه‎زایی تأثیر منفی بگذارد (Hartmann et al., 1997).
به طور کلی گیاهان با دو روش جنسی و غیرجنسی تکثیر می‎شوند. در تکثیر جنسی در مراحل توید مثل گیاه تقسیم کاهشی کروموزوم‎ها (میوز) دخالت دارد. بدین ترتیب که بذر یا رویان (جنین) از رشد سلولی ایجاد می‎شود که خود از تلاقی گامت نر (گرده) و گامت ماده (سلول تخم‎زا) به دست آمده است. بنابراین گیاهان حاصله دارای ساختار ژنتیکی جدیدی می‎باشد. در تکثیر غیرجنسی گیاه کامل از یک سلول، بافت، اندام یا اندام‎های گیاه مادری تولید می‎شود. در این تکثیر، تقسیم مستقیم سلولی (میتوز) دخالت دارد که بطور معمول در نتاج، ساختار ژنتیکی گیاه والد به صورت کامل تکرار می‎شود (خوشخوی و همکاران، 1385). در باغبانی بسیاری از گیاهان را با روش‎های غیرجنسی تکثیر می‎کنند، زیرا بدین وسیله می‎توان ویژگی‎های مطلوب و مورد نظر گیاه را تثبیت کرد (Gardener, 1968). از میان روش‎های تکثیر رویشی، استفاده از انواع قلمه‎ها یکی از مهمترین روش‎های افزودن درختچه‎های زینتی خزان‎دار، همیشه سبزهای برگ پهن و باریک برگ می‎باشد (خوشخوی و همکاران، 1385).

1-2- قلمه4 و فواید تکثیر به وسیله آن
قلمه بخشی از ساقه، برگ یا ریشه است که از گیاه مادری جدا شده و در شرایط مناسب برای ریشه‎زایی قرار می‎گیرد (خوشخوی و همکاران، 1385). یکی از روش‎های مناسب و مهم تکثیر گیاهان استفاده از قلمه است. از طریق قلمه می‎توان تعداد زیادی گیاه جدید را از تعداد محدودی گیاه مادری تولید کرد. ازدیاد گیاهان به روش قلمه‎گیری یک روش ساده، ارزان و سریع می‎باشد و گیاهانی که از این طریق تولید می‎شوند، دارای یکنواختی بیشتری هستند و تولید گیاهان از طریق قلمه نیاز به فضای کمتری دارد. گیاهانی که به صورت دانهال تولید می‎شوند دارای تفاوت‎های زیادی هستند. در تکثیر از طریق ریشه‎دار کردن قلمه، خواص ژنتیکی گیاهان مادری بدون تغییر می‎ماند و در صورتی که صفات خاصی مد نظر باشد می‎توان با افزایش از طریق قلمه‎گیری همان خواص را در گیاهان جدید تولید شده داشت. انواع قلمه عبارتند از:

1-2-1- قلمه ریشه5
گیاهانی مانند گل ابریشم یا تمشک قرمز که توانایی تولید جوانه‎های نابجا روی ریشه‎های خود دارند و پاجوش تولید می‎کنند، همچنین گیاهانی که ریشه گوشتی دارند (مانند بگونیای تکمه) را می‎توان با قلمه ریشه افزود. گرفتن قلمه ریشه در زمستان و نگهداری آنها در شاسی گرم یا گلخانه و انتقال به محل کشت در بهار معمول است (خوشخوی و همکاران، 1385).

1-2-2- قلمه ساقه6
معمول‎ترین نوع قلمه‎ها، قلمه ساقه است که در آن قسمتی از ساقه را که دارای جوانه جانبی یا انتهایی است از گیاه مادری جدا ساخته، برای ریشه‎زایی در محیطی مناسب قرار می‎دهند تا پس از ایجاد ریشه به صورت گیاهی جداگانه رشد کند. قلمه ساقه را می‎توان در مرحله‎های مختلف رشد گرفت که انواع آن عبارتند از: قلمه چوب سخت7، قلمه چوب نیمه سخت8، قلمه چوب نرم9 و قلمه علفی10 (خوشخوی و همکاران، 1385).

1-2-3- قلمه برگ11
در این نوع قلمه زدن، در مقایسه با قلمه ساقه، شمار بیشتری از هر گیاه مادری به دست می‎آید. در قلمه برگ، پهنک برگ گاهی همراه با دمبرگ و گاهی بدون آن گرفته می‎شود. پس از کشت، از پهنک و دمبرگ یا از هر دوی آنها جوانه‎های نابجای شاخساره و ریشه ایجاد می‎شود ولی خود پهنک برگ به ندرت جزیی از گیاه جدید می‎گردد (خوشخوی و همکاران، 1385).
1-2-4- قلمه جوانه برگ12
قلمه جوانه برگ شامل پهنک، دمبرگ و قسمتی از ساقه و جوانه که در پایین دمبرگ قرار گرفته است می‎باشد. گیاهانی مانند ادریسی13، عشقه و کاملیا، با این روش افزوده می‎شوند (خوشخوی و همکاران، 1385).

1-3- عوامل موثر بر ریشه‎زایی قلمه‎ها
ریشه‎زایی موفق بستگی به وجود تعدادی عوامل کمکی در قلمه‎ها دارد که همراه با اکسین موجب ریشه‎زایی می‎شود. اثر مثبت برگ‎ها و جوانه‎ها در ریشه‎زایی قلمه‎ها از سال 1758 مورد توجه و مطالعه قرار گرفت و بعدها عنوان گردید که موادی غیر از اکسین‎ها برای ریشه‎زایی لازم است که اگر این مواد در برگ‎ها نباشد حتی با وجود اکسین مصنوعی هم قلمه‎ها ریشه‎دار نمی‎شوند. این مواد کمک کننده ریشه‎زایی در بر بعضی از گیاهان به مقدار زیاد، در برخی به مقدار کم و در برخی به هیچ وجه وجود ندارد که در این گیاهان قلمه آنها با استفاده از اکسین هم ریشه‎دار نمی‎شوند (Hartman et al., 1990 ; Trancoso et al., 1984). هنگامی که قلمه‎ها برگ‎های خود را از دست دهند ریشه‎دار شدن آنها تا حد زیادی کاهش پیدا می‎کند و مواد ازته و هیدروکربنه که در برگ‎ها تولید می‎شود به احتمال از عوامل کمکی ریشه‎زایی هستند. مشخص شده است که ترکیبات دارای هسته فنلی وقتی که با ترکیبات دارای هسته ایندولی جمع شوند اثر آنها را تشدید می‎کنند، پس می‎توان از ترکیبات فنلی نیز به عنوان عوامل کمکی نام برد (Criley, 1977).
در سال 1929، برای اولین بار وجود یک عامل ریشه‎زایی اختصاصی توسط ونت14 گزارش شد. در سال 1933 موادی در لپه‎ها، برگ‎ها و جوانه‎ها پیدا کردند که ریشه‎زایی را در قلمه‎ها تسهیل می‎کرد که ریزوکالین15 نامیدند. بویلن و وارلاند16 در سال 1955 ریزوکالین را مجموعه‎ای پیچیده از مواد تشکیل دهنده زیر پیشنهاد کردند:
1- عوامل غیر اختصاصی (اکسین) که جابجا شده و از نظر بیولوژیکی به غلظت کم موجود می‎باشد.
2- عامل اختصاصی که از برگ منتقل شده و از نظر شیمیایی ارتودی‎هیدروکسی‎فنول17 می‎باشد.
3- آنزیمی اختصاصی که در یاخته‎های برخی از بافت‎ها وجود داشته و به احتمال قوی از نوع پلی‎فنل‎اکسیداز می‎باشد. هس در سال 1926 میلادی از طریق کروماتوگرافی، عوامل کمکی مختلفی را از قلمه‎ها جدا کرد، وی از قلمه‎های گیاهان مختلف و در سن متفاوت که بعضی به آسانی و برخی دیگر به سختی ریشه‎دار می‎شوند استفاده کرده است. این عوامل کمکی، موادی هستند که به طور طبیعی در گیاهان وجود دارند و به نظر می‎رسد اثر تشدید کننده با تنظیم کننده رشد گیاهی IBA در ریشه‎زایی دارند. در گیاهانی که به آسانی ریشه‎دار می‎شوند این مواد بیشتر هستند و گیاهانی که به سختی ریشه‎دار می‎شوند حاوی مقدار کمی از این مواد هستند و در قلمه گیاهانی که ریشه‎دار نمی‎شوند این مواد یافت نمی‎شود.
برگ‎ها علاوه بر تامین مواد تنظیم کننده رشد گیاهی، عوامل کمکی و هیدروکربن‎ها، محل خوبی جهت تامین مواد غذایی می‎باشند. آبیاری قلمه‎ها به صورت محلول‎پاشی روی برگ باعث می‎شود که مواد غذایی مورد نیاز قلمه‎ها تامین شود و کمک موثری در سنتز مواد مختلف توسط برگ‎ها، خواهد بود
(Cooper, 1994).
به این نکته باید توجه داشت که برگ‎ها ضمن دارا بودن ویژگی‎های ذکر شده، عامل مهمی در از دست دادن آب قلمه‎ها هستند. بنابراین تعداد برگ‎های موجود روی قلمه بایستی به حدی باشد که ضمن تامین مواد ضروری جهت ریشه‎زایی، تبخیر آب از قلمه‎ها به حداقل برسد (Duarte et al., 2004).

1-3-1- عوامل فیزیولوژیکی موثر بر ریشه‎زایی
از بررسی گیاهان آسان ریشه‎زا18 و سخت ریشه‎زا19، برخی از عوامل موثر در ریشه‎زایی مشخص گردیده است. پژوهش‎ها نشان می‎دهند که ظرفیت یک قلمه ساقه، برای ریشه‎دهی با برهمکنش بین عوامل وراثتی که در سلول‎های ساقه وجود دارند و عوامل زیر تعیین می‎گردند (خوشخوی و همکاران، 1385؛Hartman et al., 1997).

1-3-1-1- مواد قابل حمل
این مواد قابل حمل، در برگ‎ها و جوانه‎های گیاهان ساخته می‎شوند که برخی از آنها عبارتند از: هورمون‎های گروه اکسین20، مواد قندی، ترکیبات نیتروژنه، ویتامین‎ها و موادی که تا به حال شناخته نشده‎اند. مواد غیر اکسینی که در ریشه‎زایی گیاهان، با اکسین‎ها همکاری می‎نمایند معروف به همفرسازهای ریشه‎زا21 هستند. عوامل فیزیولوژیکی موثر در ریشه‎زایی به طور کامل مشخص نیستند، زیرا هنوز در بسیاری از گیاهان از جمله برخی از گونه‎های بلوت ریشه‎زایی امکان‎پذیر نیست (Hartman et al., 1997).

1-3-1-2- میزان اکسین
ریشه‎دهی در ساقه، متناسب با میزان اکسین آن است. به نظر می‎رسد که این کار با جمع شدن اکسین در پایین قلمه ایجاد شود. البته مشخص شده که اکسین، تنها یکی از عوامل محرک ریشه‎زایی است، زیرا در قلمه‎های سخت ریشه‎زا، تنها به کار بردن اکسین ریشه‎زایی را آسان نمی‎کند. افزون بر این امروزه مواد دیگری که ریشه‎زایی را تحریک می‎کنند (مانند کاتکول)، یا از ریشه‎زایی جلوگیری می‎کنند نیز پیدا شده‎اند (Hartman et al., 1997).

1-3-1-3- وجود برگ و جوانه
برگ‎ها و جوانه‎ها اثر زیادی روی ریشه‎دهی دارند. در بسیاری از گیاهان وجود جوانه، به عنوان منبع تولید کننده اکسین، موثر است، در حالی که برگ‎ها بیشتر منبع ایجاد کربوهیدرات‎ها می‎باشند. در برخی از گیاهان تحریک ریشه‎زایی، با برگ‎ها و جوانه‎ها، ناشی از افزایش تولید مواد همفرساز ریشه‎زایی است که اثر اکسین و کربوهیدرات‎ها را تکمیل می‎کند (Hartman et al., 1997).

1-3-1-4- میزان مواد غذایی موجود در گیاه
یکی از عوامل مهم در تعیین ظرفیت ریشه‎دهی، مقدار مواد غذایی ذخیره شده در گیاه است. به طور کلی برای ریشه‎زایی نسبت کربوهیدرات زیاد به به نیتروژن کم لازم است. باید توجه داشت که با آنکه میزان کم نیتروژن مقدار ریشه‎ها را افزایش می‎دهد، کمبود نیتروژن از ریشه‎زایی جلوگیری می‎کند (Hartman et al., 1997).

1-3-1-5- مرحله رشد گیاه
گیاهانی مانند عشقه و بسیاری از سوزنی برگان، هنگامی که در مرحله نونهالی22 هستند (یعنی جوان بوده و به گل‎دهی و میوه‎دهی نرسیده‎اند) توانایی ریشه‎زایی زیادی دارند، ولی زمانی که گیاه به مرحله گل‎دهی می‎رسد ریشه‎زایی آن بسیار مشکل می‎شود (Hartman et al., 1997).

1-3-1-6- محل ساقه روی گیاه
محل ساقه‎ای که قلمه از آن گرفته می‎شود بر ریشه‎زایی اثر می‎گذارد. به طور کلی شاخه‎های جانبی از شاخه‎های انتهایی بهتر ریشه می‎دهند و چنان‎که گفته شد شاخه‎های در حال رشد رویشی بیشتر از شاخه‎های گلدار، ریشه‎زایی دارند. در رابطه با موقعیت قلمه و تأثیر آن بر ریشه‎زایی گزارشات متعددی در گونه‎های گیاهی مختلف وجود دارد. همان گونه که ذکر شد معمولاً قلمه‎ها را بر اساس موقعیت به سه گروه قلمه‎های انتهایی، میانی و تحتانی تقسیم‎بندی می‎کنند و در برخی گیاهان ریشه‎زایی بهتر قلمه‎های میانی و تحتانی و در پاره‎ای از گونه‎ها، ریشه‎زایی بهتر قلمه‎های انتهایی گزارش شده است (Hartman et al., 1997).

1-3-1-7- نوع بافت قلمه
در برخی از گیاهان قلمه‎های چوب نرم و در شماری دیگر قلمه‎های چوب سخت و یا حالت‎هایی بین این دو، برای ریشه‎دهی مناسب‎ترند. با اینکه به طور معمول در گیاهان آسان ریشه‎زا هر نوع قلمه‎ای به آسانی ریشه می‎دهد، قلمه‎های چوب نرم گیاهان خزان‎دار که در بهار یا تابستان گرفته می‎شوند بهتر از قلمه‎های چوب سخت که در زمستان گرفته می‎شوند ریشه می‎دهند (Hartman et al., 1997).

1-3-1-8- زمان گرفتن قلمه
زمان قلمه‎گیری نیز ممکن است در ریشه‎زایی تاثیر بگذارد. برای مثال در آزاله23، هرگاه قلمه چوب نرم در اوایل بهار گرفته شود بهتر از هر زمان دیگر ریشه می‎دهد. در حالی که در برخی دیگر از گیاهان همیشه سبز پهن برگ، شاید مناسب‎ترین زمان برای گرفتن قلمه از ابتدای بهار تا اواخر پاییز باشد (Hartman et al., 1997).

1-3-1-9- کربوهیدرات‎ها
این امکان وجود دارد که بین کربوهیدراتها وریشه‎زایی همبستگی مثبتی وجود داشته باشد، اما شواهدی دقیق وجود ندارد که نشانگر این باشد که ذخیره کربوهیدرات‎ها در ریشه‎زایی نقش تنظیم کننده داشته باشند، وجود همبستگی مثبت بین میزان کربوهیدرات و ریشه‎زایی ممکن است نشانه این باشد که وجود کربوهیدرات جهت ریشه‎زایی بهینه لازم می‎باشد (Staden and Harty, 1989). قلمه‎ها از کربوهیدرات ذخیره شده به مقدار کم استفاده می‎کنند و تفاوت نسبت کربن به ازت (C:N) در ریشه‎زایی موثر می‎باشد و کاهش کربوهیدرات موجب کاهش ریشه‎زایی و کاهش نیتروژن تاثیر مثبتی روی ریشه‎زایی دارد (Grange and Loach, 1983). میزان کربوهیدرات ذخیره شده در شاخه‎ها با میزان سفت بودن شاخه‎ها مشخص می‎شود قلمه‎های نرم و قابل انعطاف دارای کربوهیدرات کم و قلمه‎های سفت و محکم دارای کربوهیدرات زیاد هستند و با خم کردن شاخه شکسته می‎شود. ساقه‎های نرم و آبدار که کربوهیدرات کم و نیترژن زیاد دارند بدون تولید ریشه و ساقه از بین می‎روند (Sachs et al., 1964).

1-3-1-10- شرایط فیزیولوژیکی پایه مادری
شرایط فیزیولوژیکی پایه مادری، وابسته به نژاد (گونه، جنس) و همچنین به شرایط محیطی از جمله مواد غذایی، آب، گازکربنیک و دما بستگی دارد. گیاهان پایه مادری در صورتی که دارای کربوهیدرات زیاد و نیتروژن کم باشند ریشه‎زایی بیشتری خواهند داشت ولی شاخه‎های تولید شده روی آن ضعیف می‎باشد. در صورتی که کربوهیدرات کم و نیتروژن زیاد عکس عمل قبل صورت خواهد گرفت (Sachs et al., 1964). پژوهش‎ها نشان می‎دهد که رابطه پیچیده‎ای بین دما، فتوپریود و میزان اکسین وجود دارد. شدت نور، طول دوره نور و کیفیت نور در ریشه‎زایی قلمه‎ها تاثیرگذار است. پژوهش‎های موجود بیانگر این نکته است که گیاهان پایه مادری که دچار کمبود آب هستند ریشه‎زایی قلمه‎های آن کاهش پیدا می‎کند. دمای اطراف گیاه مادری 12- 27 درجه سانتی گراد نقش اندکی در آسانی ریشه‎زایی قلمه‎ها دارد (حکمتی، 1381).

1-3-1-11- تاثیر آناتومی ساختمان قلمه بر ریشه‎زایی
بسیاری از محققان بر این باورند که درصد ریشه‎زایی قلمه‎ها و سایر عوامل تاثیر گذار در ریشه‎زایی این احتمال وجود دارد که مربوط به آناتومیک ساختمان قلمه باشد. اما این احتمال هم می‎دهند که عوامل بیشتر در سخت یا آسان ریشه‎زایی قلمه موثر است عوامل بیو شیمیایی می‎باشد (Hatzilazaroo et al., 2003). توسعه حلقه‎های پیوسته اسکلرانشیمی بین کورتکس و آوند چوبی، در خارج نقاط منشاء ریشه‎های نابجا که اغلب با رسیده شدن همراه است ممکن است تداوم یافته و مانعی تشریحی برای ریشه‎زایی تشکیل دهند، چنین حلقه‎ای با انواع قلمه‎های سخت ریشه زا همراه است، در حالی که مشخصه انواع قلمه‎های اسان ریشه‎زا این است که این لایه‎ها نا پیوسته بوده یا حلقه‎های اسکلرانشیمی از سلول‎های کمتری تشکیل شده است. هنگامی که یک حلقه از بافت چوبی در ساقه ممکن است به عنوان مانعی مکانیکی برای بیرون امدن ریشه عمل میکند حالت‎های استثنایی بسیاری وجود دارد که این مانع نمی تواند دلیل قطعی اولیه برای مشکل ریشه‎زایی باشد بلکه تیمار اکسین و ریشه‎زایی در زیر سیستم مه افشان موجب تشدید تقسیم و نمو سلول در کور تکس اوند چوبی و لایه زاینده می‎شود که این امر به شکست حلقه‎های اسکلرانشینی منجر میگردد (Long et al., 1950). ارقام سهل ریشه‎زای در سیستم اوندی یک رشته اسکلرانشیم دارند اما با وجود این سر اغازه‎های ریشه با رشد به طرف پایین و خروج از پایین قلمه ظاهر میشوند احتمال دارد ریشه‎زایی بیشتر با سر اغازه‎های ریشه در ارتباط باشد نه با محدودیت‎های مکانیکی حلقه‎های اسکلرانشیمی که جلو بیرون زدن ریشه را می‎گیرند (Davies et al., 1982 ; Sachs et al., 1964 ; White and Lovell, 1983). در بعضی گیاهان ریشه نا بجا اولیه از قبل تشکیل شده و در داخل ساقه وجود دارد و در بعضی دیگر تولید ریشه مراحلی را میگذراند که به ساختار اناتومیک ساقه بستگی دارد.حلقه اسکلرانشیم پیوسته‎ای که بین اوند ابکش و کورتکس ( خارج نقطه‎ای که منشا ظهور ریشه‎های نابجا است) وجود دارد ممکن است یک مانع داخلی برای ریشه‎زایی باشد (Hartman et al., 1990). در بعضی موارد ممکن است ضخامتی از بافتهای چوبی شده در ساقه‎ها به عنوان مانع مکانیکی برای خروج ریشه‎ها عمل کند. با وجود این استثناهایی وجود دارد و این مسئله نمی‎تواند علت اصلی در مشکل بودن ریشه‎زایی باشد. به طوری که شرایط مه پاش و تیمار اکسین به طور قابل ملاحظه‎ای موجب بزرگ شدن و تکثیر سلول‎های کامبیومی در قلمه شده و در نتیجه حلقه پیوسته اسکلرانشیمی شکسته می‎شود (Hartman et al., 1990).

1-3-1-12- تنظیم کننده‎های رشد گیاهی
یکی از تنظیم کننده‎های رشد گیاهی اکسین است. در 1930 و قبل از آن پژوهش‎هایی روی فیزیولوژی عمل اکسین صورت گرفت و اثبات شد که اکسین در فعالیت‎های مختلف گیاه، مثل رشد ساقه، تشکیل ریشه، جلوگیری از رشد جوانه جانبی، ریزش برگ‎ها و میوه ها، فعالیت سلول‎های کامبیومی و غیره نقش دارد (Hartman et al., 1990). لزوم اکسین طبیعی یا مصنوعی برای تشکیل ریشه‎های نا بجا در قلمه‎ها امروزه به خوبی پذیرفته شده و بارها مورد تائید قرار گرفته است. در واقع مشخص گردیده که تقسیم سلول‎های اولیه ریشه بستگی به اکسین داخلی و یا اکسینی که به طور مصنوعی داده می‎شود دارد (Hartman et al., 1990 ; Trancoso et al., 1984).
1-3-1-13- زمان تهیه قلمه در طول سال
تعیین زمان مناسب جهت تهیه قلمه می‎تواند در بعضی موارد اثر زیادی در ریشه‎دار شدن قلمه‎ها داشته باشد. در صور امکان باید برای هر گیاه و حتی برای واریته‎های مختلف یک گونه، زمان مناسب جهت تهیه قلمه، به شرایط فیزیولوژی آن بستگی دارد، که باید از طریق آزمایش و تجربه مشخص گردد. قلمه نیمه خشبی بدون برگ به طور معمول در طی فصل خواب و قلمه نیمه خشبی برگ دار، در طی فصل‎های رشد فعال گیاه تهیه می‎شود. درختان همیشه سبز پهن برگ و باریک برگ در سال دو مرحله رشد رویشی فعال دارند و به همین دلیل در زمان‎های مختف بسته به این حرکت می‎توان از آنها قلمه تهیه کرد. در بعضی گونه‎ها مثل برگ نو در هر زمان از سال که قلمه تهیه شود میزان ریشه‎زایی خوب خواهد بود که این جزء استثنائات می‎باشد (Hartman et al., 1990).

1-3-1-14- سن قلمه‎ها و نقش آن در ریشه‎زایی
اغلب گیاهان با جوانه زدن بذر وارد مرحله رشد رویشی قوی می‎شوند و در اولین دوره توانایی تولید مثل و رشد زایشی را ندارند. در مرحله جوانی رشد رویشی سریع بوده و گیاه به اندازه‎ای میرسد که در بین اجتماع گیاهان برای قوی شدن به رقابت می‎پردازد، در مرحله جوانی رشد رویشی غالب است، به طوری که با طویل شدن ریشه و ساقه و افزایش قطر آنها، اندازه گیاه افزایش پیدا می‎کند. دوره جوانی با نمو خصوصیات مورفولوژیکی ثابتی، مانند رشد برگ و عادت رشدی معینی همراه است. از نظر فیزیولوژی، گیاه جوان در مرحله‎ای است که قدرت تکثیر غیر جنسی و رویشی آن زیادتر می‎باشد این خاصیت در تکثیر برخی گیاهان بسیار مشخص می‎باشد(Hartman et al., 1990). در گیاهان چوبی (درختان و درختچه ها) مرحله جوانی ممکن است خیلی کوتاه و یا خیلی بلند باشد که این به شرایط محیطی و عوامل ژنتیکی وابسته است (Hartman et al., 1990). از نظر فیزیولوژی، شاخه جوان اغلب خیلی راحت تر از شاخه بالغ ریشه‎دار می‎شود. این موضوع قبل از اینکه پدیده جوانی پذیرفته شود کشاورزان دریافته بودند. اکسین‎ها ریشه دهی را تحریک می‎کنند، پیلوت در سال 1958 مشاهده کرد اکسین در بافت‎های مسن نخود، اکسیداسیون آنزیمی می‎شوند و سپس پیشنهاد کرد که ریشه دهی آسان در قلمه‎های جوان به خاطر مقدار اکسین داخلی آنها است(Hartman et al., 1990). سن گیاه مادری می‎تواند عامل مهمی در تکثیر گیاهانی که به سختی ریشه‎دار می‎شوند داشته باشند بشتر مواقع قلمه‎های ساقه و ریشه که از گیاهان واقع در مرحله جوانی گرفته شده اند خیلی زودتر از قلمه‎های گرفته شده از گیاهان بالغ ریشه‎دار می‎شوند. در آزمایش‎های مختلف که بر روی گیاهان مختلف انجام گرفته مشخص گردید که توانایی تولید ریشه‎های نابجا در قلمه‎ها با افزایش سن گیاه کاهش پیدا می‎کند. بنابراین چنین نتیجه گیری شده است که سن درخت مادری یک عامل مهم و موثر درریشه‎زایی قلمه‎ها است. قطع کردن سر درختان برای تولید شاخه‎های جوان در این مورد نتایج مفیدی داشته، این اثر مثبت را که توانایی ریشه‎زایی را بالا می‎برد می‎توان به علت جلوگیری از انتقال طبیعی درختان از مرحله جوانی به مرحله بلوغ در اثر قطع تاج آنها دانست. در برخی از کشور‎ها سالها ست که برای تهیه قلمه از درختان، میوه درختان ویژه‎ای را با هرس شدید و قطع سر آنها در حالت جوانی نگه می‎دارند و اجازه داده نمی شود به صورت یک درخت عادی رشد کند (Hartman et al., 1990). به طور کلی اینطور می‎توان نتیجه گرفت که با افزایش سن گیاه تولید مواد بازدارنده ریشه‎زایی در داخل گیاه افزلیش پیدا می‎یابد. در پژوهش‎هایی که بر روی گیاه زینتی اکالیپتوس انجام گرفته مشخص شد، یک نسبت مستقیم و کمی بین کاهش ریشه‎زایی با تولید مواد بازدارنده ریشه‎زایی در بافت‎های تحتانی قلمه‎ها وجود دارد، همچنین پایین آمدن مواد فنلی در گیاه با افزایش سن گیاه، منجر به کاهش ریشه‎زایی می‎گردد. از فنل‎ها به عنوان موادی که به صورت عوامل کمکی اکسین یا تشدید کننده اثر ان در ایجاد ریشه‎زایی عمل میکند نام برده شده است (Hartman et al., 1990).

1-3-2- عوامل خارجی موثر بر ریشه‎زایی
1-3-2-1- ایجاد زخم در انتهای قلمه
ایجاد زخم در انتهای قلمه در ریشه‎دار شدن برخی گونه‎ها مثل آزاله و سرو کوهی به ویژه در مورد قلمه‎های مسن و چوبی آن‎ها موثر واقع شده است. این پدیده را می‎توان این طور توجیه کرد که بافت‎های زخمی شده در جهت تکثیر سلول‎ها در ریشه‎های اولیه تحریک میشوند،این مساله به طور حتم به دلیل تجمع اکسین‎ها و کربوهیدرات‎ها در منطقه زخم شده می‎باشد. تجمع این مواد در منطقه زخم، میزان تنفس را افزایش داده و بافت صدمه دیده و تولید اتیلن می‎نماید و اتیلن، خود یکی از محرک‎های رشدی تشکیل ریشه‎های نابجا است. از سوی دیگر، قلمه زخم شده، بیش از قلمه سالم آب و مواد تنظیم کننده رشد گیاه را جذب می‎کند. با وجود این در برخی از گونه‎ها وجود یک حلقه اسکلرانشیمی از سلول‎های فیبری سخت در خارج از کورتکس، و به طرف منطقه‎ای که ریشه‎های نا بجا از آن منشا میگیرد ثابت گردیده است.به



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید